Maliye Politikası Kime Hizmet Ediyor?

 Maliye politikası, en basit tanımıyla şudur: Devlet para toplar, sonra harcar. Türkiye’de bütçe gelirlerinin büyük kısmını vergiler oluşturuyor. Bu durum vergi sisteminin yapısı, adil mi sorusunu da beraberinde getiriyor.

• Türkiye’de vergi gelirlerinin %70’inden fazlası dolaylı vergilerden (KDV, ÖTV, akaryakıt vergisi, telefon, alkol, sigara vergileri) geliyor.

• Bu şu demek: Ekmek alırken de, benzin koyarken de, elektrik faturası öderken de vergi ödüyorsunuz.

• Sorun şu ki, bu vergiler gelire göre orantılı değil. Yani milyarder de aynı oranda ödüyor, asgari ücretli de.

Yani vergi yükü, oransal olarak en çok dar gelirlinin sırtına biniyor. OECD ortalamasında dolaylı vergilerin payı %33 iken, Türkiye’de bu oran iki katına yakın.

Toplanan vergiler nereye gidiyor?

Mega projeler, garantili ihaleler, şehir hastaneleri, köprüler, otoyollar… Peki bu projelerin ortak noktası ne? Çoğu, sınırlı sayıdaki büyük şirkete verilen uzun vadeli garanti ödemelerini içeriyor.

2024 bütçesinde sadece kamu-özel işbirliği projeleri için ayrılan garanti ödemeleri yaklaşık 200 milyar TL.

Buna karşılık tarıma ayrılan destek bütçesi 110 milyar TL civarında.

Eğitim ve sağlık, her yıl bütçede en büyük kalemler arasında görünse de, payları GSYH’ye oranla giderek düşüyor:

• Eğitim harcamalarının milli gelire oranı: %4,5 (OECD ortalaması %6’nın üzerinde)

• Sağlık harcamalarının milli gelire oranı: %4,6 (OECD ortalaması %9)

Yani öncelik tercihlerinde ciddi bir fark var.

Maliye politikası sadece teknik bir bütçe tablosu değildir; aynı zamanda siyasi bir tercih meselesidir.

• Kimden vergi alındığı,

• Kime harcandığı,

• Hangi alanlara öncelik verildiği,

toplumdaki gelir dağılımını doğrudan etkiler.

Bugün Türkiye’de maliye politikası, toplumun geniş kesimlerini mi güçlendiriyor, yoksa belirli çıkar gruplarını mı besliyor?

Birkaç Çarpıcı Gerçek

• Türkiye’de gelir vergisinin yaklaşık %65’i ücretlilerden (maaşlı çalışanlardan) kesiliyor.

• Vergi gelirlerinin %70’i dolaylı vergilerden geliyor.

• 2025 bütçesinde faiz giderleri için ayrılan pay 1,95 trilyon TL. Bu rakam, tarım ve sosyal yardımların toplamından daha fazla.

• Kamu yatırımlarında bölgesel dağılım ve proje seçimleri, bir fizibilite çalışmasına göre değil sıklıkla siyasi tercihlere göre şekilleniyor.

Vergi, devletin en güçlü politika aracıdır. Ama adil kullanılmadığında, toplumun geniş kesimlerinde güvensizlik yaratır.

Bugün Türkiye’de tablo şu:

• Vergiler, çoğunlukla dar gelirlinin sırtında.

• Harcamalar ise, toplumun önceliklerinden çok belirli sektör ve aktörler lehine.

Dolayısıyla asıl soru hâlâ karşımızda duruyor: Türkiye’de maliye politikası, toplumu mu güçlendiriyor, yoksa çıkarları mı besliyor?

Mutlak Rekabet Üstünlüğü

 

Ekonomide rekabet üstünlüğü, sadece düşük maliyetle üretim yapabilmekle sağlanmaz. Bugün küresel ölçekte mutlak rekabet üstünlüğü, patentine sahip olduğunuz, size özgü teknolojiler sayesinde elde edilir. Bu nedenle kalkınmanın itici gücü üretim değil, buluşlar ve yeniliklerdir.

Gelişmiş ülkelerin ortak noktası da budur: Daha fazla fabrika açmak değil, daha fazla teknoloji üretmek. Çünkü teknolojiye sahip olan, üretimin kârının büyük kısmını da kendi hanesine yazdırır.

• Çin, 1980’lerden itibaren küresel üretim üssü oldu. Ancak yıllarca sadece ucuz iş gücüyle büyüdü. Kendi markalarını yaratmaya başladığında, yani Huawei, Tencent, BYD gibi şirketler teknoloji geliştirdiğinde, gerçek kalkınma ivmesini yakaladı.
• Güney Kore, 1960’larda kişi başına geliri 100 dolar seviyesindeydi. Bugün 35.000 doların üzerinde. Bu dönüşümün nedeni ucuz işçilik değil; Samsung, LG, Hyundai gibi markaların inovasyon gücü.
• Türkiye ise hâlen ihracatının %40’ından fazlasını düşük ve orta-düşük teknolojili sektörlerden sağlıyor. Yüksek teknoloji ürünlerinin ihracattaki payı sadece %3. Bu nedenle ihracat artıyor ama refah aynı hızla artmıyor.

Ekonomik kalkınma, buluşların ekonomiye kazandırılmasıyla gerçekleşir. OECD verilerine göre:

• ABD, dünya patent başvurularının %20’sini yapıyor.
• Japonya ve Güney Kore, kişi başına patent sayısında lider ülkeler.
• İsrail, nüfusu sadece 9 milyon olmasına rağmen yıllık 7.000’in üzerinde patent başvurusu yapıyor.

Patent sayısı, sadece bir istatistik değil; aynı zamanda ülkenin teknoloji üretme kapasitesinin göstergesidir. Patentli teknolojiler, küresel pazarda mutlak rekabet üstünlüğü sağlar.

Teknoloji yaratabilen bir toplum için en değerli yatırım, insan kaynağına yapılan yatırımdır. STEM (bilim, teknoloji, mühendislik, matematik) alanlarındaki eğitim, genç nüfusun geleceğe hazırlanmasında kritik rol oynar.

Ancak eğitim tek başına yeterli değildir. Yaratıcı bireylerin var olabilmesi için:

Özgür düşünce ortamı, hukukun üstünlüğü, siyasi ve ekonomik güvence şarttır.

Bir bilim insanı ya da girişimci, ancak kendini özgür hissettiğinde ve emeğinin karşılığını alacağına güvendiğinde yaratıcı olabilir. Aksi hâlde “beyin göçü” hızlanır ve ülke, en değerli kaynağını kaybeder.

İnovasyon, yalnızca laboratuvarlarda değil, hukuk ve siyaset ikliminde gelişir.

• Fikri mülkiyet haklarının korunmadığı,
• Girişimcilerin hukuki belirsizlik yaşadığı,
• Akademisyenlerin özgürce araştırma yapamadığı ülkelerde,

yaratıcılık körelir. Bunun yerine, kısa vadeli üretim ve tüketim döngüsüne hapsolmuş bir ekonomi modeli ortaya çıkar.

Üretim büyüme sağlar; ama kalıcı kalkınma buluşlarla mümkündür. Gelişmiş ülkelerin tamamı üretimden çok buluş yapan ülkelerdir. Dolayısıyla, gelişmişliğe açılan kapı, teknoloji yaratabilen insan kaynağına sahip olmaktan geçiyor. Bu nedenledir ki eğitime yapılan yatırım en değerli yatırımdır. Ancak tek başına eğitim de fayda etmez. İnsanın yaratıcı olabilmesi için kendini özgür ve güvende hissetmesi gerekir. Geleceğe dair umutları olması gerekir. Bu ortam ise ancak gelişmiş hukuk ve siyaset normları ile sağlanabilir.

Mutlak rekabet üstünlüğü, buluş yapabilen, teknoloji yaratabilen sistemi kuran ve bunu koruyabilen toplumların hakkıdır.