Satranç tahtasında tavla oynayan Türkiye

 

Yapay zekâ, robotik ve otomasyonun dünyayı yeniden şekillendirdiği bir çağdayız. Akıllı makineler, üretimden hizmet sektörüne kadar her alanı dönüştürüyor; insan emeğinin tanımı değişiyor. Ama gelin görün ki, biz bu satranç tahtasında sanki bir tavla oyununa odaklanmış gibiyiz.

Ekonomi politikalarımız, geleceğin değil, sanki dünün sorunlarına çözüm arıyor. İhracatın lokomotifi hala kilogramı 20 doları geçmeyen tekstil ürünleri. Oysa Endonezya, Bangladeş gibi ülkeler bu alanda dev adımlarla ilerliyor ve rekabet gücümüzü her geçen gün aşındırıyor. Biz ise hala tekstilde rekabeti nasıl koruyabiliriz diye kafa yoruyoruz.

Robotik Devrimi Gözden Kaçınca

Bir diğer çarpıcı örnek de otomotiv sektörü. Türkiye'nin yerli otomobil projesi için milyarlarca dolar harcadığına şahit olduk. Bu, her ne kadar stratejik bir hamle gibi görünse de, asıl mesele robotik ve otomasyon teknolojilerinde geride kalmamız. Dünyanın en büyük otomobil üreticileri artık sadece araba üretmiyor; otonom sürüş, yapay zekâ destekli araç sistemleri ve yeni nesil batarya teknolojileri üzerine çalışıyor. Fabrikalarında robot kolları, insan iş gücünün yerini alırken, biz hala “kaç motor, kaç beygir?” tartışmalarında kalıyoruz. Oysa bir robotik teknolojileri girişiminin uluslararası arenada elde edeceği başarı, 100 bin otomobilin ihracatından daha değerli olabilir.

Gelecek, ne tekstil ihracatını artırarak ne de salt araba üreterek inşa edilecek. Gelecek, veri analizi, yapay zekâ, robotik ve biyoteknoloji gibi alanlarda atılım yapan ülkelerin olacak. Bu ülkeler, küresel ekonominin "satranç hamlelerini" planlarken, biz hala "zar sallayıp 6-6 gelsin de karşı tarafı kırayım" derdindeyiz.

Üretkenlik, inovasyon ve katma değer yaratma becerisi, bir ekonominin sürdürülebilir büyümesi için kritik öneme sahip. Oysa mevcut politikalarımızla, var olan potansiyelimizi tüketiyoruz. Türkiye'nin genç ve dinamik nüfusu, girişimcilik ruhu ve coğrafi konumu gibi avantajları olmasına rağmen, bu potansiyel doğru alanlara yönlendirilmedikçe boşa harcanıyor.

Kısacası, bu oyunda piyonlarımızı ileri sürmekten çok, vezirlerimizi ve kalelerimizi korumaya odaklanmamız gerekiyor. Zira asıl rekabet, tekstil fabrikalarında değil, yazılım laboratuvarlarında ve robotik atölyelerinde yaşanıyor. Türkiye ekonomisi, bir an önce tavla masasından kalkıp satranç tahtasındaki yerine oturmalı.

Türkiye’nin kayıt dışı gerçeği

 

“Kayıt dışı ekonomi”, resmi ekonomiye dahil olmayan, vergi yükümlülükleri, reglâmentasyon ve denetim dışı kalan ekonomik faaliyetleri işaret eder.

Bu faaliyetler; vergi kaçırma, kayıt dışı istihdam, kara para, resmi olmayan hizmet veya üretim faaliyetlerini içerebilir. Ölçülmesi zordur; “nakit para talebi”, “işlem hacmi”, “istihdam yöntemi” gibi dolaylı tahmin yolları kullanılır.

Türkiye’de son 20 yılda uygulanan ekonomi politikalarının resmi verilerle desteklenen bir yüzü var; bir de görünmeyen, ama en az o kadar güçlü olan diğer yüzü: kayıt dışı ekonomi.

Birçok analiz krizi, büyümeyi, işsizliği resmî rakamlar üzerinden yorumluyor. Oysa ekonomiyi bütünüyle anlamak için kayıtlı ekonomi kadar kayıt dışı ekonomiye de bakmak gerekir. 

2000’lerin başında kayıtdışı ekonominin GSYH’ye oranı yaklaşık yüzde 32 civarındaydı. Son 10 yılda bu oran hâlâ yüzde 25–30 bandında dalgalanıyor. Yani ekonomide her 4 liradan 1’i kayıt dışı dolaşıyor.

OECD ortalamasının yaklaşık yüzde 10-15 olduğu göz önüne alınırsa oldukça yüksek olan bu seviye, Türkiye’de resmî verilerin “eksik fotoğraf çektiğini” gösteriyor. 

Türkiye’de kayıt dışı ekonominin canlı kalmasının önemli nedenlerinden biri, sık sık çıkarılan vergi aflarıdır. Son 20 yılda 10’dan fazla vergi affı yürürlüğe girmiş. Bu uygulamalar, vergisini düzenli ödeyen mükellefi cezalandırırken, kayıt dışına çıkanlar için bir “ödül” etkisi yaratıyor.

Buna ek olarak, denetim kapasitesinin sınırlılığı da kayıtdışını besleyen bir faktör. Özellikle tarım, inşaat ve hizmet sektörlerinde kayıt dışı istihdam oranları hâlâ çok yüksek.

TÜİK kayıtlı istihdam verileriyle işsizlik oranları ölçülüyor. Ancak kayıtdışı istihdam yüksek olduğunda “resmî işsiz” sayılarının düşük görünmesi mümkün oluyor. Örneğin 2012’de TÜİK’in açıkladığı verilere göre kayıt dışı istihdam oranı yaklaşık yüzde 40 civarındaydı.

Bu nedenle işsizlik oranları olduğundan düşük görünüyor. Tarımda çalışanların büyük kısmı kayıt dışı, şehirlerde günlük işçilik yapan yüz binlerce kişi, resmî istatistiklerde “işsiz” değil, “kayıt dışı istihdam” olarak görünüyor.

Son 20 yılda uygulanan ekonomi politikalarının genellikle kayıtlı ekonomiyi desteklemekten çok, kayıt dışını besleyen sonuçlar doğurdunu görüyoruz.

• Yüksek vergi oranları ve dolaylı vergilerin ağırlığı, işletmeleri kayıt dışına itiyor
• Sık sık çıkarılan aflar, kayıtsız kalmanın cazibesini arttırıyor
• Hukuki ve idari belirsizlikler, özellikle küçük işletmeleri kayıtdışında kalmaya itiyor.

Neden kayıt dışı ekonomiyi anlamak zorundayız?

Resmî büyüme oranları, bütçe açığı ya da işsizlik rakamları ekonominin yalnızca kayıtlı yüzünü gösterir. Ancak kayıt dışı ekonominin varlığı, vergi gelirlerini düşürür, gelir dağılımını bozar, sosyal güvenlik sistemini zayıflatır ve yatırımcı güvenini sarsar. Daha da önemlisi, uygulanan ekonomi politikaların etkisi kayıtlı ekonomi ile sınırlı kalır. 

Bu nedenle resmi verilere bakarak yapılan analiz, ekonominin yalnızca bir bölümünü yorumlamamıza neden olur. Ayrıca kayıt dışı ekonominin varlığı, resmi ekonomideki krizlerin toplumda görece daha geç hissedilmesine yol açar.

Bu yüzden Türkiye ekonomisini anlamak için sadece kayıtlı verilere bakmak yeterli değil. Kayıt dışı ekonominin dinamiklerini dikkate almayan her analiz, eksik ve yanıltıcı olur.

Vergi kimin cebinden çıkıyor?

 Ekonomi yönetiminin en kritik araçlarından biri maliye politikasıdır. Devlet vergiler toplar, sonra bu parayı harcar. Ancak şu sorular hiç eskimez: Kimden ne kadar vergi toplanıyor? Ve bu vergiler kimin yararına harcanıyor?

Vergi yükünün dağılımı

Türkiye’de toplanan vergilerin yaklaşık yüzde 65–70’i dolaylı vergilerden oluşuyor. Yani akaryakıt, elektrik, cep telefonu, ekmek alırken bile vergi ödüyorsunuz. Geliriniz ne olursa olsun aynı oranda bu yükü taşıyorsunuz.

Bu nedenle, asgari ücretliyle milyoner aynı oranda KDV ödüyor. Ancak bu oran dar gelirlinin bütçesinde çok daha büyük bir pay kaplıyor. Örneğin OECD raporlarına göre Türkiye’de düşük gelirli haneler gelirlerinin yaklaşık yüzde 30’una yakınını dolaylı vergilere ayırırken, yüksek gelirli hanelerde bu oran yüzde 10’un altında kalıyor.

Yani yük en çok sabit gelirlinin sırtında.

Vergi afları ve teşvikler

Diğer yanda tablo tersine dönüyor. Türkiye’de son 20 yılda 15 kez vergi affı çıkarıldı. Bu aflar çoğunlukla büyük şirketlerin ödemesi gereken vergileri silerken, küçük esnaf ve dar gelirli vatandaş için böyle bir ayrıcalık pek mümkün olmadı.

Ayrıca, bütçeden ayrılan teşviklerin büyük kısmı yine sermaye gruplarına gidiyor. Mega projeler, kamu-özel iş birliği ihaleleri, vergi muafiyetleri… Sonuçta, büyük holdingler daha az vergi ödeyip daha çok teşvik alırken, küçük işletmeler ve vatandaşlar bu yükü üstleniyor.

Harcamalar kime hizmet ediyor?

Toplanan vergiler eğitim, sağlık, tarım gibi toplumun geneline hizmet eden alanlarda yeterince kullanılmıyor. Örneğin 2024 bütçesinde:

• Eğitime ayrılan pay: yüzde 14 civarı
• Sağlığa ayrılan pay: yüzde 11 civarı
• Faiz giderleri: yüzde 20’nin üzerinde

Yani eğitim ve sağlık harcamaları, borç faizi ödemelerinin gerisinde kalıyor. Bu durum, kamu kaynaklarının toplumun refahını artırmak yerine daha çok finansman yükünü çevirmeye ve belli başlı projelere harcandığını gösteriyor.

Vergi politikası aslında bir tercih meselesidir. Devlet, topladığı kaynağı hangi alana harcayacağına karar vererek toplumun yönünü belirler.

• Eğer vergiler adil toplanır, eğitim ve sağlığa yatırılırsa bu refahı artırır.
• Ama vergi yükü yoksulun sırtına bindirilip kaynaklar dar bir kesime aktarılırsa eşitsizlik derinleşir.

Bugünkü tablo maalesef ikinci senaryoya daha yakın duruyor. Yoksul daha çok vergi ödüyor, daha az hizmet alıyor. Zengin daha az vergi ödüyor, daha çok teşvik görüyor.

Türkiye’de vergi sistemi, “gelir dağılımını dengeleyen” bir mekanizma olmaktan çok, mevcut eşitsizlikleri yeniden üreten bir yapıya dönüşmüş durumda.

O zaman sormamız gereken soru şu:

Vergi politikası refah mı dağıtıyor, yoksa eşitsizliği mi derinleştiriyor?

Teşvikler kimi teşvik ediyor?

 Devlet, yatırımı teşvik eder; üretimi, istihdamı ve teknoloji kapasitesini büyütmek için kaynak ayırır. Peki Türkiye’de teşvik mekanizması gerçekten bu amaca mı hizmet ediyor, yoksa “ayrıcalık” üretip bağımlılığı mı büyütüyor?

Yatırım teşvik belgeleri 

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın açıkladığı verilere göre 2024 yılında 12.218 yatırım teşvik belgesi düzenlendi; bu belgelerde 1,3 trilyon TL sabit yatırım ve 270.929 kişilik istihdam taahhüdü yer aldı. 2023’te belge sayısı 15.761, öngörülen sabit yatırım toplamı ise 1,254 trilyon TL idi. Rakamlar hacmin yüksek olduğunu gösteriyor; ancak bu istihdamın ne kadarının fiilen gerçekleştiğine dair kamuya açık izleme/gerçekleşme oranı verisi sınırlı. Bu boşluk, “teşvik hedefe ulaştı mı?” sorusunu güçlü bırakıyor.

Teşvik belgelerinin önemli kısmı büyük ölçekli yatırımlara gidiyor. Büyük projeler elbette gereklidir; fakat aynı zamanda ölçek taraflı bir etki yaratır: büyükler daha çok kaynağa erişir, KOBİ’lerin payı görece sınırlı kalır. Bakanlığın istatistik sayfaları toplam hacmi düzenli yayımlasa da, tamamlanan yatırım/istihdam oranlarına ilişkin ayrıntılı, düzenli bir kamu raporu bulunmadığı için etki ölçümü (impact evaluation) eksik kalıyor. (1)

Vergi harcamaları

Teşvik sadece nakit hibe değildir; vergi istisnası, muafiyet ve indirimler de fiili bir “destek”tir. Gelir İdaresi’nin 2024 “Vergi Harcamaları Raporu”na göre vazgeçilen vergi toplamı 2,454 trilyon TL (GSYH’nin yaklaşık yüzde 5,6’sı) düzeyindedir. Bu tutar, Türkiye’nin eğitim ve sağlığa birlikte ayırdığı pek çok yılın toplamına yaklaşan bir büyüklüktür. Vergi harcamalarının kimleri görece daha çok desteklediği, örneğin KDV/ÖTV istisnalarının sektörel ve firma ölçeğine göre dağılımı verileri kamuoyuna şeffaf olarak açıklanmıyor. Bu nedenle görünmeyen teşviklerin devasa boyutunu sağlıklı olarak analiz edemiyoruz.

KOBİ ve girişimcilik destekleri

KOSGEB 2024 Faaliyet Raporu’na göre yıl içinde 57 bin işletmeye 13,3 milyar TL destek sağlanmış, bunun yüzde 63’ü mikro ölçekli şirketlere, yüzde 44’ü imalat sektörüne gitmiş. Ayrıca deprem sonrası özel programla 52.974 işletmeye yaklaşık 17 milyar TL ödeme yapılmış. Bu hacim, kriz dönemlerinde KOBİ’leri ayakta tutmak açısından kritik; ancak ülke genelinde 4 milyondan fazla işletme olduğu düşünülürse, kapsama oranı sınırlı kalmış. (2)

Ar-Ge teşvikleri

Teknoloji tabanlı kalkınma iddiasının belkemiği olan TÜBİTAK TEYDEB programlarında 2023’te 2.788 firmanın 3.422 projesine yaklaşık 2 milyar TL hibe verilmiş. 2019–2023 arasında TÜBİTAK ARDEB tarafında yaklaşık 32,6 milyar TL destek bütçesinin28,9 milyar TL’si kullanılmış. Rakamlar Ar-Ge ekosisteminin genişlediğini gösteriyor; ancak orta-yüksek teknolojide ihracat payının hâlâ düşük olması (yüksek teknolojinin ihracattaki payı yaklaşık yüzde 3) teşviklerin yetersiz ve bütüncül politika yaklaşımının olmadığını gösteriyor.

Kamu-özel işbirliği (KÖİ) modeliyle yürüyen mega projelerde garanti ödemeleri ve vergi istisnaları çoğu zaman aynı büyük grupların bilançosunda yoğunlaşıyor. Yatırım teşvikleri ve vergi harcamalarıyla birleştiğinde, piyasa erişimi yüksek, lobi gücü olan firmaların fiilen daha çok destek aldığı gözleniyor. 

Bu noktada doğru yaklaşım, şeffaflık ve etki analizinin yapılması, proje bazında kamuya açık maliyet-fayda raporları, teşvikin yarattığı katkı yani zaten yapılacak yatırımı değil, yeni yatırımı destekleyip desteklemediği şeklinde verilmesi olacaktır. (KÖİ ve vergi harcamalarına dair rakamlar kamu raporlarında dağınık ve düzensiz, vergi harcamaları toplamı düzenli yayınlanıyor ama kimler yararlanıyor bilgisi sınırlı. Bu nedenle bağımsız etki ölçümü yapılamıyor.) 

Kriterler nasıl olmalı?

(i) Katkı Testi (Additionality): Teşvik olmasa yatırım olmaz mıydı? “Zaten yapılacak” projeye teşvik, kaynak israfıdır.

(ii) Yayılma Testi (Spillover): Teknoloji, tedarik zinciri, ihracat ve verimlilik yayılmaları yaratıyor mu?

(iii) Adalet Testi: Erişim eşit mi? KOBİ, genç girişimci ve bölgesel kalkınma öncelikleri gerçekçi ağırlık alıyor mu?

Türkiye’de 2024 verilerine bakınca, 1,3 trilyon TL’lik yatırım teşvik hacmi ve 2,454 trilyon TL’lik vergi harcaması toplamının muazzam bir kamu kaynağınını kullanıldığını görüyoruz. Bu büyüklük, şeffaf etki ölçümü ve hedefleme yapılmadıkça, “teşvik”in kalkınma aracından çok “ayrıcalık” aracına dönüşmesi riskini taşıyor. 

Ne yapmalı?

• Proje bazlı etki raporu zorunlu olmalı: Teşvik öncesi/sonrası yatırım, istihdam, ihracat ve verimlilik verileri bağımsızca ölçülmeli.
• Yararlanıcı şeffaflığı: Vergi harcamaları ve teşvikler için sektör ve firma ölçeğinde (KOBİ/büyük) anonimleştirilmiş ama anlamlı kırılımlar yayımlanmalı.
• KOBİ/Ar-Ge önceliği: KOSGEB ve TÜBİTAK bütçeleri, ihracata ve teknoloji yoğunluğuna bağlanan performans şartlarıyla büyütülmeli. 

Teşvik, doğru hedeflendiğinde kalkınma aracıdır, ancak liyakat yerine siyasi yakınlığa göre dağıtıldığında ayrıcalıktır. 

Türkiye’nin önünde büyük bir fırsat var: Devasa kamu kaynağını, ölçülen etki ve şeffaflık ilkeleriyle “aynı şirketlere tekrar tekrar destek” sarmalından çıkarıp, yeni üretim-yeni teknoloji-yeni istihdam döngüsüne çevirmek.

Kur Korumalı Mevduat kimi korudu?

 Türkiye ekonomisinin son yıllarda en çok tartışılan uygulamalarından biri, Kur Korumalı Mevduat (KKM) oldu. 2021 sonunda kur şoku yaşanırken devreye sokulan bu sistem, Türk Lirası’na güveni artırmak ve döviz talebini frenlemek için bir “ara çözüm” olarak sunuldu.

Sistem oldukça basitti:

• Vatandaş TL mevduata para yatıracak,
• Eğer kur artarsa, aradaki farkı devlet (yani Hazine) ödeyecekti.

Bir başka deyişle, döviz artış riski bireyden alınıp kamuya yüklendi. İlk bakışta cazip görünen bu mekanizma, aslında faturanın toplumun geneline yükleneceği anlamına geliyordu.

• 2021’in Aralık ayında başlatılan KKM, kısa vadede döviz talebini frenledi. Dolar/TL’deki hızlı yükseliş durdu.
• Ancak uzun vadede ortaya çıkan tablo çok daha ağır bir maliyet getirdi.

Resmî verilere göre:

• KKM sisteminin Türkiye ekonomisine toplam maliyeti yaklaşık 58,9 milyar dolar olarak hesaplanmaktadır. Merkez Bankası, 2023 yılında 818,2 milyar TL, 2024 yılında 700,4 milyar TL zarar açıklamış ve bu zararın yaklaşık yüzde 90’ı KKM kaynaklı kabul edersek toplam zarar 1,3 trilyon TL ye, Hazine desteği ile birlikte 1,5 trilyon TL ye (58,9 milyar dolar) ulaştığı tahmin (*) edilmektedir.
• KKM sisteminin hâlen 2025 yılında da maliyeti devam etmekte olup, toplam yükün zamanla yaklaşık 70 milyar dolara çıkacağı öngörülmektedir (*).

Bu veriler, KKM’nin kamu bütçesine olan ağır yükünü ve sürdürülebilir olmadığını güçlü şekilde göstermektedir. Son 3 yılda oluşan KKM zararı dikkate alındığında, aynı yıllarda tarıma verilen toplam desteğin yaklaşık 3 katı, sağlığa ayrılan bütçenin tamamı, eğitime ayrılan bütçenin yüzde 70 ine denk gelen bir zararın oluştuğu görülmektedir.

KKM, resmi söylemde “faiz artırmadan” dövize karşı cazip bir alternatif olarak sunuldu. Ancak teknik olarak sistem, dövize endeksli bir “gizli faiz” uygulamasıydı.

• Kur arttıkça ödemeler de katlandı.
• Bu da bütçe açığını büyüttü, para politikasını zayıflattı.

Üstelik KKM, enflasyonu düşürmek bir yana, tam tersine enflasyonist bir baskı yarattı:

• Hazine’den çıkan kaynak, piyasada harcanabilir gelir yarattı.
• Bu durum talep enflasyonunu körükledi.

Kimi korudu?

• Büyük tasarruf sahipleri: Döviz riskine karşı garantili kazanç elde ettiler.
• Dar gelirli: KKM’den yararlanmadığı gibi, enflasyon ve vergiler yoluyla maliyetini üstlendi.
• Kamu bütçesi: Ağır bir yük altında kaldı.

Sonuç olarak, sistem gelir dağılımını bozdu ve toplumsal adaleti zedeledi.

KKM, kısa vadede dövize olan ani talebi frenledi. Ancak uzun vadede ne enflasyonu düşürdü, ne de TL’ye kalıcı güven sağladı. Aksine, bütçe açığını büyüterek daha derin ekonomik sorunların kapısını araladı.

Bugün hâlâ sorulması gereken kritik soru şudur:

Geçici bir çözüm için kalıcı bir sorun mu yaratıldı?

Maliye Politikası Kime Hizmet Ediyor?

 Maliye politikası, en basit tanımıyla şudur: Devlet para toplar, sonra harcar. Türkiye’de bütçe gelirlerinin büyük kısmını vergiler oluşturuyor. Bu durum vergi sisteminin yapısı, adil mi sorusunu da beraberinde getiriyor.

• Türkiye’de vergi gelirlerinin %70’inden fazlası dolaylı vergilerden (KDV, ÖTV, akaryakıt vergisi, telefon, alkol, sigara vergileri) geliyor.

• Bu şu demek: Ekmek alırken de, benzin koyarken de, elektrik faturası öderken de vergi ödüyorsunuz.

• Sorun şu ki, bu vergiler gelire göre orantılı değil. Yani milyarder de aynı oranda ödüyor, asgari ücretli de.

Yani vergi yükü, oransal olarak en çok dar gelirlinin sırtına biniyor. OECD ortalamasında dolaylı vergilerin payı %33 iken, Türkiye’de bu oran iki katına yakın.

Toplanan vergiler nereye gidiyor?

Mega projeler, garantili ihaleler, şehir hastaneleri, köprüler, otoyollar… Peki bu projelerin ortak noktası ne? Çoğu, sınırlı sayıdaki büyük şirkete verilen uzun vadeli garanti ödemelerini içeriyor.

2024 bütçesinde sadece kamu-özel işbirliği projeleri için ayrılan garanti ödemeleri yaklaşık 200 milyar TL.

Buna karşılık tarıma ayrılan destek bütçesi 110 milyar TL civarında.

Eğitim ve sağlık, her yıl bütçede en büyük kalemler arasında görünse de, payları GSYH’ye oranla giderek düşüyor:

• Eğitim harcamalarının milli gelire oranı: %4,5 (OECD ortalaması %6’nın üzerinde)

• Sağlık harcamalarının milli gelire oranı: %4,6 (OECD ortalaması %9)

Yani öncelik tercihlerinde ciddi bir fark var.

Maliye politikası sadece teknik bir bütçe tablosu değildir; aynı zamanda siyasi bir tercih meselesidir.

• Kimden vergi alındığı,

• Kime harcandığı,

• Hangi alanlara öncelik verildiği,

toplumdaki gelir dağılımını doğrudan etkiler.

Bugün Türkiye’de maliye politikası, toplumun geniş kesimlerini mi güçlendiriyor, yoksa belirli çıkar gruplarını mı besliyor?

Birkaç Çarpıcı Gerçek

• Türkiye’de gelir vergisinin yaklaşık %65’i ücretlilerden (maaşlı çalışanlardan) kesiliyor.

• Vergi gelirlerinin %70’i dolaylı vergilerden geliyor.

• 2025 bütçesinde faiz giderleri için ayrılan pay 1,95 trilyon TL. Bu rakam, tarım ve sosyal yardımların toplamından daha fazla.

• Kamu yatırımlarında bölgesel dağılım ve proje seçimleri, bir fizibilite çalışmasına göre değil sıklıkla siyasi tercihlere göre şekilleniyor.

Vergi, devletin en güçlü politika aracıdır. Ama adil kullanılmadığında, toplumun geniş kesimlerinde güvensizlik yaratır.

Bugün Türkiye’de tablo şu:

• Vergiler, çoğunlukla dar gelirlinin sırtında.

• Harcamalar ise, toplumun önceliklerinden çok belirli sektör ve aktörler lehine.

Dolayısıyla asıl soru hâlâ karşımızda duruyor: Türkiye’de maliye politikası, toplumu mu güçlendiriyor, yoksa çıkarları mı besliyor?

Mutlak Rekabet Üstünlüğü

 

Ekonomide rekabet üstünlüğü, sadece düşük maliyetle üretim yapabilmekle sağlanmaz. Bugün küresel ölçekte mutlak rekabet üstünlüğü, patentine sahip olduğunuz, size özgü teknolojiler sayesinde elde edilir. Bu nedenle kalkınmanın itici gücü üretim değil, buluşlar ve yeniliklerdir.

Gelişmiş ülkelerin ortak noktası da budur: Daha fazla fabrika açmak değil, daha fazla teknoloji üretmek. Çünkü teknolojiye sahip olan, üretimin kârının büyük kısmını da kendi hanesine yazdırır.

• Çin, 1980’lerden itibaren küresel üretim üssü oldu. Ancak yıllarca sadece ucuz iş gücüyle büyüdü. Kendi markalarını yaratmaya başladığında, yani Huawei, Tencent, BYD gibi şirketler teknoloji geliştirdiğinde, gerçek kalkınma ivmesini yakaladı.
• Güney Kore, 1960’larda kişi başına geliri 100 dolar seviyesindeydi. Bugün 35.000 doların üzerinde. Bu dönüşümün nedeni ucuz işçilik değil; Samsung, LG, Hyundai gibi markaların inovasyon gücü.
• Türkiye ise hâlen ihracatının %40’ından fazlasını düşük ve orta-düşük teknolojili sektörlerden sağlıyor. Yüksek teknoloji ürünlerinin ihracattaki payı sadece %3. Bu nedenle ihracat artıyor ama refah aynı hızla artmıyor.

Ekonomik kalkınma, buluşların ekonomiye kazandırılmasıyla gerçekleşir. OECD verilerine göre:

• ABD, dünya patent başvurularının %20’sini yapıyor.
• Japonya ve Güney Kore, kişi başına patent sayısında lider ülkeler.
• İsrail, nüfusu sadece 9 milyon olmasına rağmen yıllık 7.000’in üzerinde patent başvurusu yapıyor.

Patent sayısı, sadece bir istatistik değil; aynı zamanda ülkenin teknoloji üretme kapasitesinin göstergesidir. Patentli teknolojiler, küresel pazarda mutlak rekabet üstünlüğü sağlar.

Teknoloji yaratabilen bir toplum için en değerli yatırım, insan kaynağına yapılan yatırımdır. STEM (bilim, teknoloji, mühendislik, matematik) alanlarındaki eğitim, genç nüfusun geleceğe hazırlanmasında kritik rol oynar.

Ancak eğitim tek başına yeterli değildir. Yaratıcı bireylerin var olabilmesi için:

Özgür düşünce ortamı, hukukun üstünlüğü, siyasi ve ekonomik güvence şarttır.

Bir bilim insanı ya da girişimci, ancak kendini özgür hissettiğinde ve emeğinin karşılığını alacağına güvendiğinde yaratıcı olabilir. Aksi hâlde “beyin göçü” hızlanır ve ülke, en değerli kaynağını kaybeder.

İnovasyon, yalnızca laboratuvarlarda değil, hukuk ve siyaset ikliminde gelişir.

• Fikri mülkiyet haklarının korunmadığı,
• Girişimcilerin hukuki belirsizlik yaşadığı,
• Akademisyenlerin özgürce araştırma yapamadığı ülkelerde,

yaratıcılık körelir. Bunun yerine, kısa vadeli üretim ve tüketim döngüsüne hapsolmuş bir ekonomi modeli ortaya çıkar.

Üretim büyüme sağlar; ama kalıcı kalkınma buluşlarla mümkündür. Gelişmiş ülkelerin tamamı üretimden çok buluş yapan ülkelerdir. Dolayısıyla, gelişmişliğe açılan kapı, teknoloji yaratabilen insan kaynağına sahip olmaktan geçiyor. Bu nedenledir ki eğitime yapılan yatırım en değerli yatırımdır. Ancak tek başına eğitim de fayda etmez. İnsanın yaratıcı olabilmesi için kendini özgür ve güvende hissetmesi gerekir. Geleceğe dair umutları olması gerekir. Bu ortam ise ancak gelişmiş hukuk ve siyaset normları ile sağlanabilir.

Mutlak rekabet üstünlüğü, buluş yapabilen, teknoloji yaratabilen sistemi kuran ve bunu koruyabilen toplumların hakkıdır.

Emek İhraç Ediyoruz, Zeka Değil.

 

Türkiye, son yıllarda ihracat rekorları kırıyor. 2023’te 255,8 milyar dolara ulaşan mal ihracatı, tarihî bir seviyeye ulaştı. Ancak bu başarı hikâyesinin içinde eksik kalan kritik bir soru var:

Peki, biz ne ihraç ediyoruz?

Ham madde mi?
İşlenmiş ürün mü?
Yoksa yüksek teknoloji mi?

Çok Satıyoruz, Ama Ucuz Satıyoruz

TÜİK ve OECD verilerine göre, Türkiye'nin toplam ihracatında yüksek teknolojili ürünlerin payı yalnızca %3 civarında. Oysa bu oran Güney Kore’de %25, Almanya’da %15 düzeyinde.

Türkiye ihracatının en büyük kalemleri:

• Otomotiv (montaj ağırlıklı)
• Hazır giyim
• Gıda ve tarım ürünleri
• Demir-çelik gibi düşük katma değerli girdiler

Bir ton fındık yaklaşık 2.000–3.000 dolar ederken, aynı ağırlıktaki ileri teknoloji ürün (örneğin mikroçip) milyonlarca dolara alıcı bulabiliyor.

Bu nedenle:
Çok çalışıyoruz, çok üretiyoruz… ama az kazanıyoruz.

Katma Değer: Akılla Ölçülür

Katma değer, bir ürünün üretim sürecinde ham girdilere ne kadar bilgi, teknoloji, tasarım ve marka değeri eklendiğini gösterir.
Türkiye'nin ihracat profiline baktığımızda:

• Yüksek teknoloji ihracatı: %3
• Orta-düşük teknoloji: %40’ın üzerinde
• Tarım, tekstil gibi emek-yoğun ürünler: Ana kalemler
• Yabancı markalara fason üretim: Yaygın

Marka, AR-GE ve Tasarım Eksikliği

Türkiye'den çıkan ve dünya genelinde tanınan güçlü markaların sayısı oldukça sınırlı.
Bir ürünü pahalıya satabilmenin yolu ise sadece üretmekten değil, markalaştırmaktan geçiyor.

Ancak Türkiye’nin GSYH’ye oranla AR-GE harcaması %1,3 civarında.
OECD ortalaması ise %2,7.
Güney Kore'de bu oran %4’ü aşıyor.

Yani sadece üretmek yetmiyor; icat etmek, geliştirmek ve sahiplenmek gerekiyor.

İhracat Miktar Değil, Nitelik Meselesidir

İhracatın sadece miktarı değil, kalitesi önemlidir.
100 ton tekstil ürünü, 1 ton ileri teknoloji medikal cihaz kadar döviz getirmiyor.
Dahası, teknoloji ve tasarım içeriği yüksek olan ürünler, küresel krizlerde bile rekabet gücünü koruyabiliyor.

Bir kilogram ihracat başına gelir:

• Türkiye: ≈ 1.3 dolar
• Almanya: ≈ 4.5 dolar
• Japonya: ≈ 3.8 dolar

Aradaki fark, bilgiye ve teknolojiye verilen değerle açıklanabilir.

Katma değeri yüksek ihracat için yapılması gerekenler net:

Eğitim sistemini teknoloji ve yeniliğe odaklı hâle getirmek
Üniversite–sanayi iş birliğini güçlendirmek
KOBİ’leri tasarım, AR-GE ve dijital dönüşümle desteklemek
Yerli markaları küresel pazarlara taşıyacak teşvik modelleri geliştirmek
Patent, tasarım ve lisans üretimini artırmak

Ne İhraç Ediyoruz?

Evet, Türkiye ihracat yapıyor. Hatta çok yapıyor.
Ama asıl mesele ne ihraç ettiğimiz.
Sadece ürün mü?
Yoksa içinde bilgi, tasarım, marka ve teknoloji barındıran değer mi?

Ekonominin geleceği, bu soruya verilecek cevapta gizli.
Ve bu cevap, sadece ticaret politikasını değil, ülkenin kalkınma rotasını belirliyor.

Faiz Politikası: Bilim mi, Siyaset mi?

Türkiye’de son yıllarda ekonomi gündeminin en tartışmalı başlığı faiz oldu. Hangi hükümetin iş başında olduğundan bağımsız olarak, “faiz indirilmeli mi artırılmalı mı?” sorusu, teknik bir karar olmaktan çıkıp adeta bir ideolojik kamplaşmaya dönüştü.

Özellikle 2021-2023 arasında yaşanan süreçte bu tartışma, ekonominin rotasını doğrudan etkiledi. “Faiz sebep, enflasyon sonuçtur” şeklindeki teorik karşılığı olmayan yaklaşım, para politikasının merkezine yerleştirildi. Merkez Bankası, enflasyon %20'nin üzerindeyken dahi politika faizini 19’dan 14’e çekti. Sonuç olarak:

• Enflasyon 2022’de %85’e ulaştı (TÜİK verisi)

• Dolar kuru 8 TL’den 30 TL’ye kadar yükseldi (2021–2023 arası)

• Tasarruf sahipleri hızla dövize, altına ve konuta yöneldi

• Merkez Bankası rezervleri eksiye indi; güven krizi derinleşti

Tüm bu gelişmeler, faiz kararlarının teknik gerekçelerle değil, siyasi söylemlerle belirlendiğini açıkça ortaya koydu.

Kâğıt Üstünde Bağımsız Merkez Bankası

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), yasalar çerçevesinde bağımsız bir kurum. Ancak son yıllarda bu bağımsızlık büyük ölçüde tartışmalı hâle geldi. 2019’dan bu yana dört farklı TCMB başkanı görevden alındı. Görev sürelerinin ortalaması iki yılı dahi bulmuyor.

Piyasaların güven duyduğu istikrar sinyali yerine, siyasi iradenin tepkilerine göre şekillenen para politikaları, yatırımcıların risk algısını artırdı. Bu durum yalnızca döviz kurunu değil, doğrudan yatırımları da olumsuz etkiledi. Türkiye’ye gelen doğrudan yabancı yatırım, 2007’de 22 milyar dolar iken, 2023’te 10 milyar doların altına düştü.

Ekonomi yalnızca rakamlarla değil, beklentilerle işler. O beklentiler ise öngörülebilirlik ve kurumsal güven üzerine inşa edilir. Bir merkez bankasının güvenilir olması; piyasaların, yatırımcıların ve vatandaşların geleceğe dair kararlarında istikrar sağlar.

Ancak faiz kararlarının “bilimsel modellerle” değil, “siyasi taleplerle” alınması; piyasaların yönünü belirlemeyi zorlaştırır. Bu durum sadece bireyleri değil, kurumsal yatırımcıları da Türkiye’den uzaklaştırır. Çünkü artık faiz politikası, enflasyonu değil siyasi algıyı kontrol etme aracına dönüşmüştür.

Faiz Artırımları Geriye Dönüş Mü?

2023 ortasından itibaren, yeni ekonomi yönetimiyle birlikte “rasyonel zemin” söylemi öne çıktı. Politika faizi %8,5 seviyesinden, 2024 ortası itibarıyla %50’ye kadar yükseltildi. Bu politika değişikliğiyle birlikte:

• Enflasyon artışı yavaşladı ancak %70’in üzerinde seyretmeye devam ediyor.

• Kredi büyümesi sınırlanırken iç talep baskısı azalmaya başladı.

• Dış finansmana erişim ve portföy yatırımları yeniden artışa geçti.

Ancak bu dönüşün maliyeti ağır oldu. Ekonomi soğurken, reel sektörün yatırım iştahı zayıfladı, işsizlikte kıpırdanmalar başladı. En önemlisi, toplumun büyük bölümü yüksek enflasyonun etkisini hala derinden hissediyor.

Ekonomiyi mi, Siyaseti mi Kurtarıyoruz?

Türkiye’de faiz politikası teknik bir araç değil, siyasi bir gündem maddesi olarak şekilleniyor. Merkez Bankası'nın enflasyonu kontrol altına almak için değil, siyasi liderliğin söylemlerine paralel hareket etmek zorunda kaldığı bir sistemde, ekonomi bilimi geri plana itiliyor.

Bugün asıl sormamız gereken soru şu:

Uygulanan faiz politikası ekonomiyi mi kurtarmaya çalışıyor, yoksa siyaseti mi?

Cevap nettir: Bilimsel zemine dönülmediği sürece her faiz kararı, sadece günü kurtarır; geleceği değil.

Yapısal Reformların Gücü:

 

Yapısal reform ülkemizde içi boşaltılan kavramlardan biri. Her siyasetçinin mutlaka kullandığı ama içini dolduamadığı bir kavram. Aslında reformlar için sihirli bir formul yok. İrlanda örneğinde göreceğimiz gibi temel politikaların siyasetten bağımsız kararlı bir şekilde uygulanması yeterli. Daha anlaşılabilir olması için gelin yakın tarihte  İrlandanın gerçekleştirdiği başarı öyküsünü yakından inceleyelim:

İrlanda, 1990’lardan itibaren uygulamaya koyduğu çok boyutlu yapısal reformlarla, kısa sürede Avrupa’nın en dinamik ekonomilerinden biri hâline gelmiş ve "Celtic Tiger" (Kelt Kaplanı) olarak anılmaya başlanmıştır.

İrlanda’nın başarısı, yalnızca küresel sermaye akımlarına açık olmasıyla değil, aynı zamanda bu sermayeyi çekebilecek kurumsal altyapıyı, nitelikli iş gücünü ve siyasi kararlılığı inşa etmiş olmasıyla ilgilidir. Bu dönüşümün yapıtaşlarını oluşturan reform alanlarını birlikte inceleyelim:

Kalkınmanın Temel Taşı Eğitim Reformları

İrlanda’nın en stratejik reform alanı eğitimdi. 1995 yılında başlatılan eğitim reformlarının etkisi, 2005 itibarıyla istihdam artışı ve verimlilikte sıçrama şeklinde görülmeye başlandı. 2010 yılında ülke, Avrupa’nın en büyük yazılım ihracatçılarından biri hâline gelmişti.

Reformların odağında, nitelikli iş gücü yetiştirmek vardı.

• STEM (bilim, teknoloji, mühendislik, matematik) alanlarında yükseköğretime yatırım yapıldı.
• Üniversiteler ile özel sektör arasında iş birlikleri kurularak uygulamalı araştırmalar teşvik edildi.
• Mesleki eğitim sistemi yeniden tasarlandı, gençlerin istihdama katılımı kolaylaştırıldı.
• İlk ve orta öğretimde ücretsiz eğitim politikasıyla okullaşma oranı önemli ölçüde yükseldi.

Bu reformlar, İrlanda’yı Google, Facebook, Apple gibi teknoloji devleri için bir yetenek havuzu hâline getirdi.

Vergi Reformları

İrlanda’nın yatırımcılar için cazip bir ülke hâline gelmesinde, kurumsal vergi oranının %12.5’e düşürülmesi kilit rol oynadı.

• Basit ve öngörülebilir bir vergi sistemi oluşturuldu.
• Özellikle teknoloji şirketleri, Avrupa merkezlerini İrlanda’ya taşıdı.
• İrlanda, doğrudan yabancı yatırımların akınına uğradı.

Bu politika, sadece sermaye değil, yüksek ücretli işler ve yenilikçi yatırımlar da getirdi.

Kamu Yönetimi ve Bütçe Disiplini

1980’lerde yüksek borç ve enflasyonla mücadele eden İrlanda, 1990’larda mali disiplini sağlayarak güven kazandı.

• Kamu harcamalarında verimlilik esas alındı.
• Bütçe açıkları kontrol altına alındı.
• AB kriterlerine uygun şeffaf ve sorumlu mali politikalar benimsendi.

Bu yaklaşım, yatırımcılara yalnızca düşük vergi değil, aynı zamanda istikrarlı bir ekonomik ortam da sundu.

Eğitim Ekonomik Bir Meseledir!

Toplum olarak eğitime dair yerleşik bir kanımız var: Eğitimi, çocukların ve gençlerin belirli bir yaşa kadar gidip diploma aldığı, sosyalleştiği ve hayata hazırlandığı bir süreç olarak görürüz. Onu genellikle sosyal veya kültürel bir başlık altında değerlendiririz. Peki ya size, bu bakış açısının eksik olduğunu söylesem? Hatta yanıltıcı olduğunu... Çünkü eğitim, aslında bambaşka bir şeyin, doğrudan ekonominin kendisidir.

Eğitim, Sadece Bireyleri Değil… Ülkeleri de Dönüştürür

Bir bireyin iyi bir eğitim alması, onun kişisel ufkunu genişletir, potansiyelini ortaya çıkarır ve daha iyi bir yaşam standardına ulaşmasını sağlar. Bu, madalyonun sadece bir yüzü. Madalyonun diğer ve daha büyük yüzünde ise ülkelerin kaderi vardır. Güney Kore’nin 1960’lardaki fakir bir tarım ülkesinden bugünün teknoloji devine dönüşmesinin ardındaki sır nedir? Ya da İrlanda’nın “Avrupa’nın hastası”yken nasıl “Kelt Kaplanı” olduğuna? Cevap tek bir kelimede gizli: Eğitim. Çünkü bir ülkenin en değerli sermayesi ne madenleri ne de fabrikalarıdır; o ülkenin insanlarıdır.

Çünkü Ekonomi, İnsanla İşler

En gelişmiş robotları da üretseniz, en otomatize fabrikaları da kursanız, o sistemlerin arkasında, o sistemleri tasarlayan, geliştiren, yöneten ve daha iyisini hayal eden bir insan vardır. Ekonomi; binalar, makineler ve rakamlardan oluşan cansız bir yapı değildir. Ekonomi, insanın yaratıcılığı, emeği ve zekasıyla nefes alan canlı bir organizmadır. İşte bu yüzden, o insanın niteliği, ekonominin de niteliğini belirler.

Nitelikli Eğitim, Nitelikli İş Gücü Demektir

Bu denklem çok basittir. Eğer bir ülkede eğitim sistemi, sorgulayan, analitik düşünen, problem çözebilen ve yaratıcı bireyler yetiştiriyorsa, o ülkenin iş gücü de bu niteliklere sahip olur. Bunun ekonomik tercümesi ise şudur: Daha verimli fabrikalar, daha yaratıcı fikirler, daha güçlü şirketler. Katma değeri yüksek ürünler üretebilen, dünyaya teknoloji ve tasarım satan, kendi markalarını yaratabilen bir ekonomi, ancak ve ancak nitelikli bir iş gücünün omuzlarında yükselebilir.

Türkiye’de Milyonlarca Genç Okula Gidiyor… Ama Mezun Olduğunda İş Bulamıyor

İşte burada acı bir gerçekle yüzleşiyoruz. Türkiye, genç nüfusu ve okullaşma oranlarıyla kağıt üzerinde büyük bir potansiyele sahip. Milyonlarca gencimiz üniversite sıralarından geçiyor. Ancak mezuniyet günü geldiğinde, birçoğu ya aylarca iş arıyor ya da aldığı eğitimin tamamen dışında bir alanda, daha düşük bir ücretle çalışmak zorunda kalıyor. Bu devasa bir kaynak israfı değil de nedir?

Peki, neden? Çünkü okulda öğretilenle, işte istenen aynı değil. Sanayi 4.0’ı konuştuğumuz, yapay zekanın meslekleri dönüştürdüğü bir çağda, eğitim sistemimiz hala Sanayi 2.0’ın ezbere dayalı, teorik ve hayattan kopuk alışkanlıklarını sürdürmeye çalışıyor.

Ezberleyen Değil, Düşünen Gençler… Test Çözen Değil, Sorun Çözen İnsanlar Lazım

Başarının ölçüsünü çoktan seçmeli sınavlarda en çok doğruyu yapmak sanan bir sistem, gerçek hayatın karmaşık problemlerini çözebilecek bireyler yetiştiremez. Bizim ihtiyacımız olan, formülleri ezberleyen değil, o formüllerin hangi probleme çözüm olacağını akıl eden gençlerdir. Bizim ihtiyacımız, test tekniğini bilen değil, bir ekibin parçası olarak gerçek bir soruna çözüm üretebilen insanlardır.

Eğitim Olmadan İnovasyon Olmaz. İnovasyon Olmadan da Yüksek Gelirli Ekonomi Kurulamaz.

Bir ülkenin zenginleşmesinin tek bir yolu vardır: İnovasyon. Yani yeni bir şey yaratmak, mevcut olanı daha iyi hale getirmek. İnovasyon; AR-GE, teknoloji, tasarım ve markalaşma demektir. Peki, tüm bunların kaynağı nedir? Elbette eğitim. Merak duygusu köreltilmemiş, yaratıcılığı desteklenmiş, eleştirel düşünce becerisi kazandırılmış beyinler... İşte bu beyinler olmadan inovasyon sadece bir hayaldir. İnovasyon olmadan orta gelir tuzağından çıkmak ve yüksek gelirli bir ekonomi olmak da imkansızdır.

O Yüzden Eğitim Sadece Sosyal Değil… Tam Anlamıyla Ekonomik Bir Yatırımdır

Eğitime harcanan her kuruşu bir “gider” olarak değil, geleceğe yapılan en stratejik “yatırım” olarak görmeliyiz. Okullara, öğretmenlere ve müfredatın modernizasyonuna ayrılan bütçe, bir ülkenin kendine yaptığı en kârlı yatırımdır. Bu yatırımın geri dönüşü; daha yüksek verimlilik, artan ihracat, küresel rekabet gücü ve nihayetinde refah seviyesi yükselmiş bir toplum olacaktır.

Unutmayalım: Kalkınma; önce kafada başlar, sonra fabrikada büyür.

Faizsiz Ekonomi Hayali

 

Son 10 yılda Türkiye ekonomisinin yaşadığı sarsıntılar, geçmişte atılan yanlış adımların ve ihmal edilen yapısal reformların doğrudan sonucudur. 2010’ların başında dünyada yaşanan küresel likidite bolluğu ve düşük faiz ortamı, Türkiye için büyük bir fırsattı. Ancak bu fırsat, verimliliğe dayalı bir üretim ekonomisi inşa etmek yerine, inşaata, tüketime ve kısa vadeli siyasi kazançlara feda edildi.

Tüketime Dayalı Büyüme: Geçici Refahın Bedeli

Ekonomi yönetimi bu dönemde dışarıdan kolaylıkla ve ucuz maliyetle sağlanan fonları, tarım ve sanayi gibi rekabetçi ve üretken sektörlere yönlendirmek yerine, büyük ölçüde beton ekonomisine harcadı. Alışveriş merkezleri, lüks konut projeleri ve mega altyapı yatırımları ile ekonomide “görünür” bir büyüme sağlandı; ancak bu büyüme üretkenlik artışına değil, kredi genişlemesine dayanıyordu.

Geldiğimiz noktada, geçmişte şişirilen bu kredi balonu patladı. Kur korumalı mevduatlar, art arda gelen faiz indirimleri ve nihayetinde hızla yükselen enflasyon, sıcak paraya bağımlı bir ekonominin sürdürülemezliğini ortaya koydu. Halk, kolay zenginlik vaadiyle yönlendirildi; ancak fatura yüksek enflasyon, eriyen alım gücü ve kalıcı fakirlikle ödendi.

Manşetlerde büyüme hikâyesi sürekli anlatılsa da, ekonomik göstergeler bu durumu doğrulamıyor. 2023 yılı itibarıyla Türkiye’nin kişi başına düşen geliri hâlâ 2008 seviyelerinin altında seyretmekte. Milli gelir, döviz bazında istikrarsız; ihracat artışı ise ithalat bağımlılığını azaltmakta yetersiz kalıyor.

Kalkınma, sadece sayısal büyüme değil, kurumsal güç, şeffaflık ve hukuk devleti ile birlikte gerçekleşen nitelikli bir dönüşümdür. Ancak Türkiye'de bu dönüşümün tersine işlediğini görüyoruz.

Kurumsal Zafiyet ve Güvensizlik

Gelişmiş ülkelerle farkımızı belirleyen yalnızca ekonomik büyüklük değil; aynı zamanda kurumların gücü ve hukukun işleyişidir. Türkiye’de son yıllarda yatırım ortamını iyileştirmek yerine, yatırımcının en çok önem verdiği unsurlar – bağımsız yargı, öngörülebilirlik ve mülkiyet güvencesi – zaafa uğratılmıştır.

Bir yatırımcı için ekonomik göstergeler kadar, belirsizliklerin ne kadar hızlı ve hukuki yollarla çözülebildiği de önemlidir. Bu konudaki belirsizlikler doğrudan yatırımları caydırmakta, ülkeyi spekülatif ve kısa vadeli sermayeye bağımlı kılmaktadır.

Bugün gelinen noktada, ekonomi sadece sıcak para ve kaynağı belirsiz döviz girişleriyle döndürülüyor. Bu girişlerin büyük kısmı spekülatif kâr hedefli olup, en ufak siyasi veya ekonomik türbülansta Türkiye’yi terk etmeye hazır sermayedir.

Merkez Bankası'nın bağımsızlığı yıllar içinde erezyona uğradı. "Faiz sebep, enflasyon sonuç" anlayışıyla uygulanan politikalar, finansal istikrarı zedeledi. 2021'den itibaren faizlerin yapay şekilde baskılanması, döviz krizini tetikledi; enflasyon %85'leri gördü; ekonomi durma noktasına geldi.

Bu süreçte sıcak para dahi Türkiye'ye uğramaz oldu. Uluslararası fonlar, Merkez Bankası’nın güven vermeyen politikaları nedeniyle Türkiye riskini almak istemedi. Bir dönem “faiz lobisi” diye suçlanan sermaye çevreleri şimdi başka ülkelere yönelmiş durumda. Kendi iç kaynaklarımızla yatırım yapacak ortam yaratılmadığı sürece, Türkiye giderek dışa bağımlı ve kırılgan bir yapıya mahkum kalacaktır.

Ekonominin Gerçeklere Dönmek Şart

Faizsiz bir ekonominin hayalini kurmak, iktisadi gerçekliği inkâr etmektir. Sıcak para ekonomisini eleştirmek doğrudur, ancak bu bağımlılığı ortadan kaldıracak üretim, yatırım ve hukuk temelli bir sistem kurmadan faizle savaşmak yalnızca popülist bir slogana dönüşür.

Bugün Türkiye’nin ihtiyacı olan şey faiz takıntısından kurtulup şeffaflık, öngörülebilirlik ve güven inşa etmektir.